Phần 1: Ở thị trường Việt Nam, “Market Maker” không phải một thế lực bí ẩn mà là hệ quả của cấu trúc thanh khoản

Khi trader mới bước vào thị trường, đặc biệt là phái sinh VN30, một trong những câu chuyện được kể nhiều nhất là: “Có market maker kéo giá quét stop”. Sau vài lần bị hit stop rất gọn, đúng đỉnh đúng đáy, cảm giác đó là hoàn toàn thật. Nhưng nếu dừng lại ở mức “có ai đó săn mình”, thì rất dễ đi lạc hướng.

Ở Việt Nam, chúng ta không có market maker theo nghĩa textbook như ở một số thị trường OTC Forex hay option quốc tế, nơi có tổ chức đứng ra báo giá hai chiều liên tục. Thứ mà trader thường gọi là “market maker” thực chất là tổng hợp hành vi của dòng tiền lớn: tự doanh, tổ chức, desk phái sinh, và cả những thuật toán giao dịch lớn đang tối ưu thanh khoản và rủi ro. Không ai ngồi đó nhìn tài khoản của bạn để săn stop, nhưng họ nhìn thấy cùng một cấu trúc giá mà bạn đang nhìn – và họ có động cơ hoàn toàn khác.

Vấn đề cốt lõi nằm ở thanh khoản. Thị trường Việt Nam, đặc biệt là phái sinh, có thanh khoản tập trung cao, độ sâu sổ lệnh không lớn, và hành vi đặt stop của retail lại cực kỳ đồng dạng. Khi rất nhiều người cùng Long ở một vùng “hỗ trợ đẹp”, stop thường nằm ngay bên dưới vài điểm. Khi rất nhiều người cùng Short ở một vùng “kháng cự rõ”, stop thường nằm ngay bên trên. Những vùng đó không phải là bí mật, mà là điểm tập trung thanh khoản cực tốt cho bất kỳ ai cần vào hoặc thoát vị thế lớn.

Do đó, nhiều cú “đạp thủng hỗ trợ rồi kéo ngược” không phải vì ai đó muốn bạn thua, mà vì giá cần đi qua vùng đó để khớp đủ lệnh. Nếu nhìn từ góc độ dòng tiền lớn, đó là cách ít tốn chi phí nhất để giao dịch. Nếu nhìn từ góc độ retail, đó là “bị săn stop”. Hai cách nhìn, cùng một hiện tượng.

Phần 2: Phái sinh VN30 – nơi rủi ro hệ thống lộ mặt nhanh nhất

Nếu thị trường cơ sở giống như mặt nước, thì phái sinh giống như nơi bạn nhìn thấy gợn sóng đầu tiên. Điều này giải thích vì sao rất nhiều cú giật mạnh xảy ra trên phái sinh trong khi VN30 Index trên cơ sở vẫn còn “bình tĩnh”.

Ở phái sinh Việt Nam, đòn bẩy cao khiến mọi điều chỉnh đều bị khuếch đại. Khi có dấu hiệu rủi ro hệ thống: margin căng, dòng tiền lớn chuẩn bị giảm vị thế, hay đơn giản là nhu cầu phòng vệ tăng lên, thì phái sinh là nơi phản ứng đầu tiên. Basis âm sâu, volatility nội phiên tăng, những cú spike rất nhanh rồi quay đầu – tất cả đều là biểu hiện của việc thị trường đang “tìm thanh khoản”.

Ví dụ rất quen: VN30 đi ngang nhiều phiên, biên độ hẹp, trader quen tay đánh to vì “không chạy đâu”. Stop đặt rất sát. Chỉ cần một thời điểm dòng tiền đảo chiều – thường là đầu phiên chiều – phái sinh có thể chạy 15–20 điểm trong vài phút, quét sạch stop hai chiều rồi mới chọn hướng. Với người không hiểu cấu trúc, đó là thao túng. Với người hiểu, đó là volatility clustering trong môi trường đòn bẩy cao.

Điều quan trọng là: phái sinh không phải nơi dự đoán đúng hướng là đủ. Bạn có thể đúng view nhưng vẫn thua nếu vào sai thời điểm, sai vị trí thanh khoản. Người giao dịch giống “market maker” không hỏi “Long hay Short”, mà hỏi: ở vùng giá này, ai đang mắc kẹt, ai buộc phải hành động, và thanh khoản nằm ở đâu?

Phần 3: Giao dịch “như market maker” không phải là đi ngược thị trường, mà là đi cùng cấu trúc

Rất nhiều nội dung trên mạng nói rằng muốn trade như market maker thì phải “đánh ngược đám đông”. Cách hiểu đó vừa nguy hiểm, vừa sai bản chất. Đi ngược đám đông không phải là mục tiêu, mà chỉ là hệ quả khi đám đông đang ở vị thế yếu.

Thứ bạn nên học từ góc nhìn market maker là tư duy về vị trí, không phải dự đoán. Họ quan tâm đến: vùng nào tập trung nhiều lệnh chờ, vùng nào khiến người khác buộc phải cắt lỗ, vùng nào cho phép họ vào/ra với chi phí thấp nhất. Ở Việt Nam, những vùng đó thường xuất hiện rất rõ: sideway dài với volume thấp, các mốc tròn tâm lý, vùng tích lũy trước phiên biến động mạnh.

Một ví dụ điển hình trên phái sinh: sau nhiều phiên đi ngang buổi sáng, đến đầu phiên chiều giá phá range rất nhanh, volume tăng vọt. Rất nhiều trader lao theo breakout. Nhưng nếu giá không giữ được trên vùng phá vỡ và quay trở lại range với volume suy yếu, đó thường là dấu hiệu rằng đợt kích hoạt thanh khoản đã xong. Lúc này, giao dịch ngược lại không phải vì “ngược trend”, mà vì cấu trúc đã thay đổi.

Điều quan trọng nhất là: market maker không có lợi thế dự đoán, họ có lợi thế tồn tại. Họ biết mình chịu được thua lỗ bao nhiêu, biết lúc nào phải giảm rủi ro, biết không bao giờ all-in vào một kịch bản. Nếu retail học được điều này, thì “trade như market maker” không còn là một khẩu hiệu, mà là một cách tiếp cận thực tế hơn rất nhiều.

Kết luận

Ở thị trường Việt Nam, câu chuyện “market maker săn stop” chỉ đúng một phần rất nhỏ. Phần lớn những gì bạn thấy là hệ quả tự nhiên của thanh khoản, đòn bẩy và hành vi bầy đàn. Thay vì cố tìm “kẻ thù”, việc hữu ích hơn nhiều là học cách đọc cấu trúc thị trường: nơi nào dễ bị tổn thương, nơi nào rủi ro đang tích tụ, và khi nào không nên chơi trò dự đoán hướng nữa.

Giao dịch như market maker không khiến bạn thắng ngay. Nhưng nó giúp bạn ngừng đặt mình vào vị thế yếu, và đó thường là bước đầu tiên để tồn tại đủ lâu trong thị trường này.