Pairs trading là gì và vì sao nhiều trader thích nó

1. Pairs trading là gì và vì sao nhiều trader thích nó

Pairs trading là một trong những ý tưởng đơn giản và dễ hiểu nhất trong thế giới giao dịch định lượng. Ý tưởng cốt lõi là: nếu hai tài sản thường di chuyển gần nhau trong quá khứ nhưng tạm thời tách ra khỏi nhau, thì khả năng cao chúng sẽ quay lại trạng thái cân bằng trước đó. Khi điều đó xảy ra, trader sẽ mua tài sản được xem là “rẻ” và bán tài sản được xem là “đắt”, sau đó chờ khoảng cách giữa chúng thu hẹp lại để đóng vị thế và kiếm lợi nhuận. Điểm hấp dẫn của chiến lược này nằm ở chỗ nó không phụ thuộc quá nhiều vào việc thị trường chung đang tăng hay giảm. Trong lý thuyết, khi bạn long một cổ phiếu và short một cổ phiếu khác trong cùng ngành, các biến động chung của thị trường sẽ phần nào triệt tiêu lẫn nhau. Bạn không cố đoán thị trường sẽ đi lên hay đi xuống; bạn chỉ đặt cược rằng mối quan hệ giữa hai tài sản sẽ quay lại trạng thái bình thường.

Ở thị trường Việt Nam, ý tưởng này cũng rất dễ hiểu. Ví dụ, hai cổ phiếu ngân hàng lớn thường di chuyển khá giống nhau vì cùng chịu ảnh hưởng từ lãi suất, tín dụng và tâm lý dòng tiền trong ngành. Nếu một cổ phiếu giảm mạnh hơn cổ phiếu còn lại trong một thời gian ngắn, trader có thể cho rằng sự chênh lệch này chỉ là tạm thời. Khi đó họ sẽ mua cổ phiếu bị bán quá mức và bán cổ phiếu còn lại. Nếu giá quay lại mức cân bằng, trader có thể kiếm lời mà không cần quan tâm thị trường chung tăng hay giảm. Chính sự đơn giản và logic trực quan này khiến pairs trading trở thành một trong những chiến lược phổ biến với trader độc lập và những người mới tiếp cận quant trading.

2. Vấn đề đầu tiên: bạn tìm được nhiều cặp tốt nhưng không thể trade hết

Khi bắt đầu nghiên cứu pairs trading nghiêm túc, trader thường xây dựng một hệ thống để tìm các cặp cổ phiếu có đặc điểm mean reversion tốt. Ví dụ, họ có thể quét toàn bộ thị trường để tìm những cặp cổ phiếu cùng ngành, có lịch sử giá di chuyển gần nhau và thanh khoản đủ tốt để giao dịch. Trong nhiều trường hợp, hệ thống này có thể tìm ra hàng chục hoặc thậm chí hàng trăm cặp tiềm năng. Tuy nhiên, vấn đề thực tế xuất hiện rất nhanh: trader cá nhân không có đủ vốn để giao dịch tất cả những cơ hội đó.

Giả sử bạn có một tài khoản vài tỷ đồng và mỗi cặp giao dịch cần hai vị thế – một vị thế mua và một vị thế bán. Nếu mỗi cặp chiếm một phần vốn đáng kể, bạn có thể chỉ giao dịch được khoảng 5 đến 10 cặp cùng lúc. Điều này có nghĩa là phần lớn tín hiệu mà hệ thống của bạn phát hiện ra sẽ không bao giờ được sử dụng. Trong khi đó, một trong những lợi thế lớn nhất của chiến lược thống kê là số lượng giao dịch lớn để xác suất có thể phát huy hiệu quả. Nếu bạn chỉ giao dịch một phần nhỏ của universe tín hiệu, lợi thế này giảm đi đáng kể. Trong bối cảnh thị trường Việt Nam, nơi nhiều trader cá nhân có quy mô vốn hạn chế, vấn đề này càng rõ ràng hơn.

3. Vấn đề thứ hai: sử dụng vốn không hiệu quả

Một hạn chế khác của pairs trading truyền thống là cách nó sử dụng vốn. Trong mỗi giao dịch, bạn luôn phải mở hai vị thế: long một cổ phiếu và short cổ phiếu còn lại. Nhưng trong nhiều trường hợp, chỉ có một trong hai cổ phiếu thực sự bị định giá sai. Ví dụ, giả sử hai cổ phiếu dầu khí thường di chuyển cùng nhau. Một ngày nào đó, một quỹ lớn bán tháo một cổ phiếu vì lý do riêng của họ, khiến giá cổ phiếu đó giảm mạnh tạm thời. Trong khi đó, cổ phiếu còn lại vẫn được định giá khá hợp lý.

Trong tình huống này, cơ hội thực sự nằm ở cổ phiếu bị bán quá mức. Nhưng khi thực hiện pairs trade, bạn vẫn phải mở vị thế ở cả hai cổ phiếu. Điều này có nghĩa là bạn sử dụng vốn cho cả hai vị thế, dù chỉ một vị thế mang lại kỳ vọng lợi nhuận. Ngoài ra, chi phí giao dịch cũng tăng lên. Khi vào lệnh, bạn phải trả spread và commission cho hai giao dịch thay vì một. Khi thoát lệnh, chi phí đó lại lặp lại. Nói cách khác, chi phí giao dịch gần như gấp đôi trong khi lợi nhuận kỳ vọng không tăng tương ứng. Ở thị trường Việt Nam, nơi phí giao dịch và spread có thể khá đáng kể với nhiều cổ phiếu, điều này có thể làm giảm hiệu quả chiến lược nhiều hơn trader tưởng.

4. Hướng tiếp cận hiện đại: từ giao dịch từng cặp sang giao dịch danh mục

Chính vì những hạn chế này mà nhiều hệ thống statistical arbitrage hiện đại không còn tập trung vào từng cặp cổ phiếu riêng lẻ. Thay vào đó, họ chuyển sang cách tiếp cận ở cấp độ danh mục. Thay vì xem mỗi pair là một giao dịch độc lập, họ trích xuất thông tin từ nhiều cặp khác nhau và tổng hợp lại để đánh giá từng cổ phiếu. Ví dụ, nếu một cổ phiếu xuất hiện liên tục như “leg rẻ” trong nhiều cặp khác nhau, đó là một tín hiệu mạnh rằng cổ phiếu đó đang bị định giá thấp so với ngành.

Khi xây dựng danh mục từ nhiều tín hiệu như vậy, trader có thể mở nhiều vị thế long và short trên các cổ phiếu khác nhau. Ở cấp độ danh mục, các vị thế này có thể tự cân bằng với nhau, giúp danh mục vẫn tương đối trung lập với thị trường. Điều này cho phép trader tận dụng thông tin từ nhiều cặp cổ phiếu cùng lúc, thay vì bị giới hạn bởi từng giao dịch riêng lẻ. Tuy nhiên, cách tiếp cận này phức tạp hơn nhiều so với pairs trading truyền thống. Nó đòi hỏi hệ thống dữ liệu tốt, khả năng quản lý danh mục và mô hình quản trị rủi ro chặt chẽ. Vì vậy, với nhiều trader cá nhân, pairs trading đơn giản vẫn là bước khởi đầu hợp lý. Nhưng khi hiểu rõ những hạn chế của nó, bạn sẽ bắt đầu nhìn thấy những cách tiếp cận hiệu quả hơn để khai thác cùng một ý tưởng cốt lõi: sự hội tụ của giá.