1. Alpha là gì và Alpha Decay nghĩa là gì?

Trong đầu tư và quant trading, alpha được hiểu là phần lợi nhuận vượt trội mà một strategy tạo ra so với thị trường. Nếu một chiến lược có thể kiếm được lợi nhuận tốt hơn mức tăng chung của thị trường một cách ổn định, người ta nói rằng strategy đó có alpha. Ví dụ nếu chỉ số thị trường tăng trung bình 10% mỗi năm, nhưng một strategy trading tạo ra lợi nhuận 15% mỗi năm, thì phần 5% vượt trội có thể được xem là alpha. Nhiệm vụ chính của các trader định lượng và các quỹ quant chính là tìm ra những signal hoặc pattern trong dữ liệu có thể tạo ra alpha như vậy.

Tuy nhiên một điều rất quan trọng trong thị trường tài chính là alpha thường không tồn tại mãi mãi. Nhiều strategy ban đầu hoạt động rất tốt nhưng sau một thời gian hiệu quả giảm dần. Hiện tượng này được gọi là alpha decay – tức là sự suy giảm của alpha theo thời gian. Nói cách khác, một strategy từng có lợi thế trong quá khứ có thể dần mất edge khi thị trường thay đổi hoặc khi quá nhiều người bắt đầu sử dụng cùng chiến lược đó.

Ví dụ đơn giản: giả sử một strategy momentum trên thị trường cổ phiếu Việt Nam hoạt động rất tốt trong giai đoạn 2018–2021, tạo ra lợi nhuận trung bình 18% mỗi năm, trong khi VNIndex chỉ tăng 12% mỗi năm. Strategy này rõ ràng có alpha khoảng 6%. Tuy nhiên trong giai đoạn 2022–2024, khi ngày càng nhiều nhà đầu tư bắt đầu áp dụng momentum, lợi nhuận strategy có thể giảm xuống còn 13% mỗi năm, trong khi thị trường vẫn tăng khoảng 12%. Lúc này alpha gần như biến mất. Đây chính là một ví dụ điển hình của alpha decay.

2. Vì sao alpha decay xảy ra?

Có nhiều lý do khiến alpha của một strategy dần suy giảm, nhưng phổ biến nhất là cạnh tranh thị trường, sự thay đổi của market regime và việc khai thác dữ liệu quá mức. Thị trường tài chính ngày nay có rất nhiều quỹ, trader và hệ thống giao dịch tự động cùng tìm kiếm cơ hội giống nhau. Khi một strategy thực sự hiệu quả, khả năng cao là nhiều người sẽ nhanh chóng phát hiện ra nó. Khi càng nhiều vốn cùng theo đuổi một signal, cơ hội lợi nhuận từ signal đó sẽ giảm dần.

Ví dụ dễ thấy là chiến lược momentum. Nhiều nghiên cứu học thuật cho thấy cổ phiếu tăng mạnh trong 6–12 tháng thường có xu hướng tiếp tục tăng trong ngắn hạn. Điều này từng tạo ra alpha khá rõ ràng trong nhiều thị trường. Tuy nhiên khi ngày càng nhiều quỹ và trader áp dụng strategy này, dòng tiền sẽ nhanh chóng đổ vào những cổ phiếu mạnh nhất. Điều đó khiến giá phản ánh thông tin nhanh hơn và lợi thế của strategy giảm đi. Kết quả là alpha của momentum có thể giảm từ 6–8% mỗi năm xuống còn 1–2%.

Một nguyên nhân khác của alpha decay là sự thay đổi của market regime. Một strategy có thể hoạt động rất tốt trong một loại thị trường nhưng kém hiệu quả trong môi trường khác. Ví dụ strategy momentum thường hoạt động mạnh trong giai đoạn thị trường có xu hướng rõ ràng, nhưng trong giai đoạn thị trường đi ngang hoặc biến động thất thường, hiệu quả có thể giảm đáng kể. Nếu một strategy được xây dựng dựa trên dữ liệu của một giai đoạn thị trường nhất định, khi điều kiện thị trường thay đổi, alpha cũng có thể suy giảm.

Ngoài ra alpha decay cũng có thể đến từ overfitting trong quá trình nghiên cứu. Khi xây dựng strategy, nếu trader thử quá nhiều tham số và tối ưu quá mức trên dữ liệu lịch sử, strategy có thể trông rất tốt trong backtest. Ví dụ một strategy có thể cho kết quả 20% lợi nhuận mỗi năm trong dữ liệu 10 năm trước. Nhưng khi chạy trong dữ liệu mới hoặc giao dịch thật, lợi nhuận có thể giảm xuống chỉ còn 5–6%. Điều này xảy ra vì strategy thực ra chỉ đang khớp với noise trong dữ liệu quá khứ chứ không phải signal thật.

3. Các quỹ quant xử lý alpha decay như thế nào?

Vì alpha decay gần như là điều không thể tránh khỏi, các quỹ quant thường xây dựng hệ thống giao dịch theo cách không phụ thuộc vào một signal duy nhất. Thay vì chỉ dựa vào một strategy, họ thường kết hợp nhiều nguồn alpha khác nhau trong cùng một danh mục. Ví dụ một hệ thống quant có thể sử dụng đồng thời các signal như momentum, mean reversion, value factor và volatility signals. Nếu một signal trở nên yếu hơn theo thời gian, các signal khác vẫn có thể đóng góp vào lợi nhuận tổng thể.

Một phương pháp khác là liên tục nghiên cứu và cập nhật strategy. Trong nhiều quỹ quant lớn, research team luôn tìm kiếm các signal mới và đánh giá lại hiệu suất của các signal cũ. Nếu một strategy bắt đầu có dấu hiệu alpha decay, quỹ có thể giảm trọng số của strategy đó trong danh mục. Ví dụ nếu một signal từng chiếm 20% danh mục, sau khi hiệu quả giảm có thể chỉ còn 5–10%. Điều này giúp danh mục thích nghi với sự thay đổi của thị trường.

Ngoài ra nhiều quỹ cũng cố gắng tìm alpha ở những khu vực ít cạnh tranh hơn. Ví dụ thay vì chỉ giao dịch các cổ phiếu lớn trong chỉ số, một số strategy có thể tập trung vào các cổ phiếu midcap hoặc các thị trường ít được chú ý. Trong những khu vực này, ít người khai thác hơn nên alpha có thể tồn tại lâu hơn. Tuy nhiên điều này cũng đi kèm rủi ro như thanh khoản thấp hoặc chi phí giao dịch cao hơn.

4. Alpha Decay trong thực tế: khi một strategy “từng rất tốt” dần trở nên bình thường

Nếu nhìn vào thực tế thị trường, alpha decay không phải là khái niệm lý thuyết mà xảy ra khá thường xuyên. Rất nhiều strategy từng hoạt động cực kỳ tốt trong một giai đoạn nhất định nhưng sau đó lợi nhuận giảm dần khi thị trường thay đổi hoặc khi quá nhiều người bắt đầu sử dụng cùng một ý tưởng.

Một ví dụ khá nổi tiếng là factor momentum trong cổ phiếu. Trong nhiều nghiên cứu từ những năm 1990 đến đầu những năm 2000, momentum được xem là một trong những factor mạnh nhất. Một danh mục đơn giản mua những cổ phiếu tăng mạnh nhất trong 12 tháng gần đây và bán những cổ phiếu yếu nhất có thể tạo ra lợi nhuận vượt thị trường khoảng 6–8% mỗi năm. Tuy nhiên khi ngày càng nhiều quỹ đầu tư và ETF bắt đầu sử dụng momentum factor, lợi nhuận từ strategy này giảm dần. Trong nhiều giai đoạn gần đây, momentum vẫn tồn tại nhưng alpha có thể chỉ còn khoảng 2–3% mỗi năm.

Một ví dụ khác có thể thấy ngay trong trading ngắn hạn. Giả sử một trader phát hiện ra một pattern khá hiệu quả: khi một cổ phiếu giảm mạnh 10% trong 3 phiên liên tiếp, xác suất xuất hiện nhịp hồi 4–5% trong vài phiên tiếp theo là khá cao. Trong giai đoạn đầu khi ít người sử dụng pattern này, trader có thể kiếm được lợi nhuận khá ổn định từ những trade như vậy. Nhưng nếu nhiều trader bắt đầu áp dụng cùng strategy, họ sẽ đặt lệnh mua sớm hơn và sớm hơn. Kết quả là cú hồi xảy ra nhanh hơn và nhỏ hơn, khiến lợi nhuận của strategy giảm dần. Sau một thời gian, pattern đó có thể chỉ còn tạo ra lợi nhuận 1–2%, hoặc thậm chí biến mất hoàn toàn.

Alpha decay cũng có thể xảy ra khi cấu trúc thị trường thay đổi. Ví dụ trong giai đoạn 2020–2021, khi lãi suất toàn cầu thấp và dòng tiền dồi dào, nhiều strategy dựa trên tăng trưởng và momentum hoạt động rất tốt. Nhưng khi lãi suất tăng mạnh trong năm 2022, dòng tiền chuyển sang các cổ phiếu phòng thủ và nhiều strategy trước đó trở nên kém hiệu quả. Điều này cho thấy alpha không chỉ bị ảnh hưởng bởi cạnh tranh, mà còn phụ thuộc vào môi trường kinh tế và cấu trúc thị trường.

Chính vì vậy trong quant trading, nhiều trader không kỳ vọng một strategy sẽ hoạt động mãi mãi. Thay vào đó họ thường coi strategy giống như một nguồn alpha tạm thời. Một strategy có thể hoạt động tốt trong vài năm, sau đó alpha giảm dần và cần được thay thế hoặc kết hợp với những signal mới. Đây cũng là lý do các quỹ quant lớn luôn có đội research liên tục tìm kiếm idea mới. Trong một thị trường cạnh tranh như hiện nay, lợi thế thường không đến từ một strategy duy nhất, mà đến từ khả năng liên tục tìm kiếm và thích nghi khi alpha dần suy giảm theo thời gian.

Kết luận

Cuối cùng, alpha decay là một lời nhắc nhở quan trọng rằng không có strategy nào hoạt động mãi mãi. Thị trường tài chính luôn thay đổi và các trader liên tục cạnh tranh để tìm kiếm lợi thế mới. Vì vậy trong quant trading, mục tiêu không phải là tìm một chiến lược hoàn hảo tồn tại vĩnh viễn, mà là xây dựng một hệ thống có thể liên tục thích nghi khi alpha dần suy giảm theo thời gian. Đây cũng chính là lý do các quỹ quant luôn coi research và cải tiến strategy là một quá trình liên tục, chứ không phải là công việc làm một lần rồi xong.