Có lẽ không ai phủ nhận rằng thị trường tài chính toàn cầu đang trải qua một cuộc chuyển mình âm thầm nhưng sâu rộng. Còn nhớ vài năm trước, khi nói về AI trong đầu tư, nhiều người cả trên diễn đàn và ngoài đời thường thắc mắc rằng AI chỉ là “trò vui” cho các nhà phát triển phần mềm và không thể tác động sâu đến thị trường thật. Nhưng nếu nhìn vào những gì đang diễn ra trên thế giới kể từ cuối năm 2024 đến đầu 2026, hãy chấp nhận một điều: AI đã bước vào định lượng theo cách mà gần như không ai có thể phớt lờ được nữa.

Trên thực tế, AI không chỉ xuất hiện trong các bài nghiên cứu hay ứng dụng nhỏ lẻ. Theo một khảo sát học thuật được công bố vào tháng 3/2025, AI đang ngày càng thâm nhập vào gần như toàn bộ pipeline của đầu tư định lượng từ xử lý dữ liệu, mô hình hóa, dự báo đến tự động hóa quyết định giao dịch trong nhiều mô hình thử nghiệm và mô phỏng chiến lược. Điều này không còn là ý tưởng trên giấy nữa, mà đã trở thành hướng phát triển chủ đạo của nhiều quỹ, công ty fintech và ngân hàng đầu tư.

1. Khi AI không chỉ “hỗ trợ”, mà bắt đầu tham gia trực tiếp vào chiến lược

Trong nhiều năm, AI trong đầu tư tài chính thường được đặt ở vai trò hỗ trợ. Nó giúp làm sạch dữ liệu, chạy backtest nhanh hơn, hoặc thử nghiệm thêm vài biến số mà con người không đủ thời gian xử lý. Ở giai đoạn đó, AI giống như một công cụ tốt hơn, chứ chưa phải là một phần của tư duy chiến lược.

Nhưng vài năm gần đây, điều đó đã bắt đầu thay đổi.

AI đang bước sang một giai đoạn mới, thường được gọi không chính thức là “Quant 2.0”. Ở giai đoạn này, các mô hình học sâu, xử lý ngôn ngữ tự nhiên và đặc biệt là LLMs – các mô hình ngôn ngữ lớn không còn đứng ở cuối pipeline. Chúng tham gia ngay từ đầu, từ khâu thu thập dữ liệu, diễn giải thông tin, cho tới việc hình thành tín hiệu giao dịch và đánh giá rủi ro.

Nói cách khác, AI không chỉ trả lời câu hỏi “dữ liệu nói gì”, mà bắt đầu tham gia vào câu hỏi khó hơn: dữ liệu nào đáng để nghe.

Trên bình diện quốc tế, những ví dụ cụ thể đang xuất hiện ngày càng rõ ràng.

Tại Trung Quốc, quỹ đầu cơ High‑Flyer đã phát triển và triển khai một nền tảng AI riêng, kết hợp với hệ thống LLM mang tên DeepSeek, để xử lý dữ liệu tài chính và tạo tín hiệu giao dịch phù hợp với hồ sơ rủi ro khác nhau của khách hàng. Điều đáng chú ý không nằm ở cái tên công nghệ, mà ở hệ quả: sau khi mô hình này được triển khai, nhiều quỹ khác trong khu vực đã buộc phải xem lại toàn bộ workflow nghiên cứu của mình, vì rõ ràng AI đã không còn là một lợi thế phụ trợ.

Ở châu Âu, Norway Oil Fund quỹ tài sản quốc gia lớn nhất thế giới công khai cho biết họ sử dụng AI để tối ưu hoá quyết định giao dịch và quản lý chi phí. Theo tiết lộ, việc áp dụng AI giúp quỹ này kỳ vọng tiết kiệm khoảng 400 triệu USD mỗi năm, và trong giai đoạn đầu triển khai đã ghi nhận gần 100 triệu USD tiết kiệm thực tế. Đây không phải là câu chuyện “đánh thắng thị trường”, mà là câu chuyện rất thực tế: AI được dùng để làm tốt hơn những việc mà con người làm không hiệu quả ở quy mô lớn.

Ngay cả những người từng hoài nghi AI nhất trong giới định lượng cũng đã thay đổi quan điểm. Cliff Asness, nhà sáng lập AQR Capital Management, từng nhiều lần bày tỏ sự dè dặt với machine learning và AI, cho rằng chúng bị thổi phồng quá mức. Nhưng trong những năm gần đây, chính ông thừa nhận rằng công ty của mình đã phải “đầu hàng trước dữ liệu” và đưa AI vào chiến lược giao dịch thực tế, dù điều đó đi ngược lại lập trường ban đầu.

Những câu chuyện này không chỉ là các headline rời rạc. Khi đặt cạnh nhau, chúng vẽ ra một bức tranh rõ ràng hơn: AI đang dịch chuyển từ vai trò công cụ sang vai trò cấu phần của chiến lược đầu tư.

2. AI có thật sự “thay thế con người” trong quyết định đầu tư?

Câu hỏi này gần như luôn xuất hiện mỗi khi nói đến AI. Và cũng giống như nhiều câu hỏi lớn khác trong đầu tư, câu trả lời không nằm ở hai thái cực “có” hoặc “không”.

Ngay cả khi xu hướng áp dụng AI tăng rất nhanh, thế giới vẫn không thiếu những tiếng nói cảnh báo. Một chuyên gia quant kỳ cựu từ Balyasny Asset Management từng nhận xét rằng các mô hình ngôn ngữ như ChatGPT chưa sẵn sàng để thay thế con người trong những quyết định đầu tư chiến lược phức tạp, vì chúng thiếu bối cảnh đời thực và sự hiểu biết sâu về cấu trúc thị trường.

Nhận định này không phủ nhận giá trị của AI, mà đặt nó vào đúng vị trí.

AI trong đầu tư không phải là một “máy cắt bánh” cho ra quyết định đúng trong mọi kịch bản. Nó không hiểu nỗi sợ của thị trường khi thanh khoản cạn kiệt, cũng không trực tiếp trải qua áp lực drawdown. Nhưng AI làm rất tốt một việc khác: mở rộng biên độ nhận thức của con người.

AI giúp xử lý khối lượng dữ liệu mà con người không thể theo kịp, phát hiện những cấu trúc phức tạp ẩn trong dữ liệu lớn, và đặt ra những giả thuyết mà con người khó nghĩ tới đặc biệt trong môi trường dữ liệu đa dạng, nhiễu và thay đổi nhanh.

Ở giai đoạn hiện tại, AI không thay thế con người trong đầu tư. Nhưng nó đang thay đổi vai trò của con người. Từ người trực tiếp “ra quyết định”, con người dần trở thành người:

1. đặt câu hỏi đúng cho dữ liệu
2. hiểu giới hạn của mô hình
3. và chịu trách nhiệm cuối cùng cho rủi ro

3. AI + định lượng không chỉ ở Wall Street

Nếu chỉ nhìn từ xa, AI trong đầu tư tài chính có vẻ vẫn là câu chuyện của Wall Street, của những quỹ lớn với ngân sách nghiên cứu khổng lồ và đội ngũ kỹ sư, tiến sĩ đông đảo. Nhưng nếu quan sát kỹ hơn, có thể thấy rằng câu chuyện đó đã bắt đầu dịch chuyển khỏi các trung tâm tài chính truyền thống, và Việt Nam không nằm ngoài quỹ đạo này.

Tại Việt Nam, AI trong đầu tư nói chung và trong định lượng nói riêng vẫn đang ở giai đoạn đầu. Điều đó là sự thật. Nhưng cũng là sự thật rằng những tín hiệu thay đổi đã xuất hiện, và không còn nằm trong phạm vi thử nghiệm cá nhân hay phòng lab học thuật.

Cuối năm 2025, một hội thảo quốc tế về AI và đổi mới sáng tạo trong phân tích thị trường tài chính được tổ chức tại Hà Nội, với sự tham gia của các chuyên gia trong và ngoài nước. Nội dung thảo luận không xoay quanh những ý tưởng viển vông, mà tập trung vào những vấn đề rất cụ thể: vai trò của AI trong dự báo thị trường, trong quản trị rủi ro, và trong xử lý dữ liệu lớn. Sự quan tâm của cộng đồng học thuật và nghề nghiệp dành cho sự kiện này cho thấy một điều rõ ràng: AI đã bước ra khỏi không gian nghiên cứu thuần túy để trở thành một chủ đề đối thoại thực tiễn tại Việt Nam.

Song song với đó, trong nhiều năm trở lại đây, các chương trình nghiên cứu, bài tập lớn và luận văn về ứng dụng AI trong đầu tư chứng khoán Việt Nam đã bắt đầu xuất hiện ngày càng nhiều tại các trường đại học kinh tế và công nghệ uy tín. Dù phần lớn vẫn mang tính học thuật, xu hướng này phản ánh một sự dịch chuyển quan trọng: tư duy dựa trên dữ liệu và mô hình hoá đang dần trở thành nền tảng, chứ không còn là kỹ năng “nâng cao” dành cho số ít.

4. Những thay đổi thực tế mà nhà đầu tư Việt nên để ý

Từ góc nhìn của nhà đầu tư cá nhân, AI có thể vẫn mang màu sắc xa vời. Nhưng khi đặt nó vào bối cảnh thị trường Việt Nam nơi dữ liệu phân mảnh, tâm lý thay đổi nhanh và biến động thường đến bất ngờ vai trò của AI trở nên dễ hiểu hơn nhiều.

Trước hết, AI giải quyết một vấn đề rất “đời”: khả năng xử lý đồng thời nhiều nguồn dữ liệu. Tin tức, báo cáo tài chính, biến động giá, chỉ báo kỹ thuật và thậm chí là tín hiệu tâm lý thị trường đều có thể được phân tích song song. Đây là điều mà con người, dù kinh nghiệm đến đâu, cũng khó thực hiện kịp ở tốc độ thị trường hiện nay.

Tiếp đó, một số công cụ AI đã bắt đầu được sử dụng để hỗ trợ phân tích rủi ro danh mục và đề xuất cấu trúc phân bổ phù hợp với bối cảnh biến động gần đây. Những việc này vài năm trước gần như chỉ xuất hiện trong hệ thống của các quỹ chuyên nghiệp, nhưng giờ đây đang dần trở nên dễ tiếp cận hơn, ít nhất là ở mức hỗ trợ ra quyết định.

Ở góc độ chiến lược, AI cho phép các hệ thống định lượng học hỏi và điều chỉnh trong môi trường thị trường đa dạng, từ dữ liệu lịch sử đến các kịch bản giả định cho tương lai. Điều này giúp tự động hoá nhiều khâu trong pipeline định lượng những phần trước đây phải làm thủ công, chậm và dễ sai lệch vì cảm xúc.

1. AI không tạo ra “chén thánh”
2. AI không loại bỏ rủi ro
3. AI không thay thế hoàn toàn con người

Nhưng AI đang thay đổi cách con người tương tác với dữ liệu và ra quyết định.

5. Kết luận: AI không chỉ là lời hứa nó đã bắt đầu thay đổi cách thức giao dịch

Cuộc cách mạng của AI trong đầu tư định lượng không ồn ào, nhưng đang diễn ra một cách kiên định và không thể đảo ngược. Các quỹ toàn cầu đang áp dụng AI trong pipeline định lượng, từ thu thập dữ liệu đến mô hình hoá tín hiệu giao dịch và quản trị rủi ro. Không ít tổ chức tài chính lớn đã ghi nhận lợi ích thực tế từ việc tích hợp AI trong quyết định đầu tư và tối ưu hoá chiến lược.

Đối với nhà đầu tư tại Việt Nam, bối cảnh này gợi ra một lựa chọn rõ rệt:

Tiếp tục áp dụng tư duy định lượng truyền thống, hay bắt đầu học cách cộng hưởng AI với chiến lược của mình để không bị tụt lại phía sau?

AI không phải là cỗ máy thần kỳ, nhưng nó đang tái định hình cách chúng ta giao dịch, quản trị rủi ro và tiếp cận thị trường một cuộc cách mạng âm thầm, nhưng rõ rệt theo từng bước đi.