Phần 1 – Từ một nhà toán học đến “Quant King” của Phố Wall

Đọc bài review của Steve Burns về cuốn The Man Who Solved the Market: Jim Simons, QM Capital thấy đây không chỉ là câu chuyện về một cá nhân xuất chúng, mà là một cách nhìn rất khác về thị trường tài chính. Jim Simons không bước vào thị trường với tư duy “hôm nay mua mã nào” hay “ngày mai thị trường tăng hay giảm”. Ông bước vào thị trường với niềm tin rằng: trong giá cả có những mẫu hình lặp lại, và nếu có đủ dữ liệu, đủ năng lực toán học, đủ công nghệ và đủ kỷ luật, con người có thể tìm ra lợi thế từ những mẫu hình đó.

Điều khiến câu chuyện của Jim Simons đặc biệt là kết quả thực tế quá khác biệt. Medallion Fund của Renaissance Technologies thường được nhắc đến với mức lợi nhuận trung bình khoảng 66%/năm trước phí và khoảng 39%/năm sau phí trong giai đoạn 1988–2018, theo các số liệu tổng hợp phổ biến về quỹ này. Một phân tích của Visual Capitalist cũng mô phỏng rằng 100 USD đầu tư vào Medallion từ năm 1988 có thể tăng lên mức hàng trăm triệu USD sau ba thập kỷ, nếu tính theo hiệu suất được công bố/ước tính sau phí.

Nhưng với QM Capital, con số không phải là điều đáng học nhất. Vì gần như không ai có thể sao chép Medallion Fund. Điều đáng học hơn là cách họ tiếp cận thị trường. Renaissance không vận hành dựa trên cảm xúc, tin đồn hay niềm tin chủ quan. Họ biến thị trường thành dữ liệu, biến dữ liệu thành giả thuyết, biến giả thuyết thành mô hình, rồi kiểm định mô hình bằng thống kê. Reuters gọi Simons là người tiên phong trong việc sử dụng tín hiệu máy tính để ra quyết định giao dịch, và ông được biết đến với biệt danh “Quant King”.

Jim Simons cũng là một ví dụ rất đặc biệt về việc tri thức liên ngành có thể tạo ra lợi thế tài chính. Ông xuất thân từ toán học, từng giảng dạy, nghiên cứu, làm việc trong lĩnh vực mật mã và sau đó mới chuyển sang đầu tư. Forbes ghi nhận tài sản của ông ở mức khoảng 31,4 tỷ USD trong danh sách tỷ phú năm 2024.

Điều này cho thấy trading ở cấp độ cao không đơn giản là nhìn chart rồi đoán hướng. Ở cấp độ cao, trading là một quy trình nghiên cứu nghiêm túc. Thị trường không được xem như nơi để thể hiện cái tôi, mà là một hệ thống phức tạp cần được quan sát, đo lường và kiểm định. Đây là điểm khác biệt rất lớn giữa một trader phản ứng theo cảm xúc và một trader xây dựng lợi thế bằng phương pháp.

Phần 2 – Bài học lớn nhất: Edge nhỏ nhưng lặp lại đủ nhiều sẽ tạo ra kết quả lớn

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất của trader cá nhân là nghĩ rằng muốn kiếm tiền bền vững thì phải dự đoán đúng thật nhiều. Nhưng câu chuyện của Jim Simons cho thấy một góc nhìn khác: không cần đúng tuyệt đối, chỉ cần có lợi thế thống kê thật sự.

Một hệ thống giao dịch có thể chỉ thắng nhỉnh hơn 50%, nhưng nếu lệnh thắng trung bình lớn hơn lệnh thua trung bình, quy mô vị thế được kiểm soát, rủi ro được phân tán và setup được lặp lại đủ nhiều lần, hệ thống đó vẫn có thể tạo ra kỳ vọng dương. Đây là bản chất rất quan trọng của trading chuyên nghiệp. Lợi nhuận không đến từ một lần đoán đúng, mà đến từ việc lặp lại một lợi thế nhỏ hàng trăm, hàng nghìn lần với kỷ luật cao.

Nói đơn giản, một trader không nên chỉ hỏi: “Lệnh này có thắng không?” Câu hỏi tốt hơn là: “Nếu tôi lặp lại setup này 100 lần, kết quả kỳ vọng là gì?” Đây là sự khác biệt giữa tư duy đánh bạc và tư duy hệ thống. Đánh bạc tập trung vào kết quả của từng ván. Trading chuyên nghiệp tập trung vào kỳ vọng của cả chuỗi giao dịch.

Ví dụ, một trader giao dịch VN30F1M có setup Long khi giá breakout khỏi vùng tích lũy trong phiên. Nếu chỉ nhìn một lệnh, trader có thể rất dễ bị cảm xúc chi phối. Lệnh thắng thì tự tin quá mức. Lệnh thua thì nghi ngờ hệ thống. Nhưng nếu trader ghi lại 200 lần breakout tương tự, phân loại theo bối cảnh thị trường, thanh khoản, basis, xu hướng VN30, độ mạnh của nhóm trụ, thời điểm trong phiên, thì bức tranh sẽ khác. Khi đó, trader có thể biết setup này hiệu quả nhất trong điều kiện nào, dễ thất bại trong điều kiện nào, và nên tránh giao dịch khi nào.

Đây chính là điều QM Capital cho rằng nhiều trader cá nhân còn thiếu: dữ liệu cá nhân về chính hệ thống giao dịch của mình. Rất nhiều người có quan điểm, nhưng ít người có thống kê. Rất nhiều người nói “mô hình này hay chạy”, “breakout kiểu này dễ ăn”, “VN30F1M hay đảo chiều ở vùng này”, nhưng nếu hỏi đã ghi nhận bao nhiêu mẫu, tỷ lệ thắng bao nhiêu, drawdown lớn nhất thế nào, tỷ lệ lời/lỗ trung bình ra sao, thì thường không có câu trả lời rõ ràng.

Trong trading, cảm giác có thể đúng trong một vài phiên, nhưng dữ liệu mới giúp trader sống sót dài hạn. Một setup nhìn rất đẹp trên chart vẫn có thể không có edge nếu tỷ lệ lời/lỗ kém. Một indicator có vẻ thông minh vẫn có thể vô dụng nếu không giúp cải thiện xác suất. Một chiến lược có thể thắng trong thị trường sideway nhưng thua nặng khi thị trường trend mạnh. Nếu không kiểm định, trader rất dễ nhầm may mắn ngắn hạn thành năng lực thật.

Điểm đáng học từ Jim Simons là ông không cố “cảm nhận thị trường” như phần lớn trader cá nhân. Ông xây một tổ chức để đo lường thị trường. Và khi thị trường được đo lường đủ sâu, những lợi thế nhỏ bắt đầu xuất hiện. Những lợi thế nhỏ đó, khi được giao dịch với quy mô phù hợp và kiểm soát rủi ro nghiêm ngặt, có thể tạo ra kết quả cực kỳ lớn theo thời gian.

Phần 3 – Liên hệ với chứng khoán và phái sinh Việt Nam: Trader cá nhân học được gì?

QM Capital nghĩ rằng bài học từ Jim Simons rất phù hợp với thị trường chứng khoán và phái sinh Việt Nam, dù phần lớn chúng ta không có nguồn lực như Renaissance Technologies. Chúng ta không cần xây một quỹ định lượng phức tạp ngay từ đầu. Nhưng chúng ta có thể học tư duy: ít cảm xúc hơn, nhiều dữ liệu hơn; ít dự đoán hơn, nhiều kiểm định hơn; ít all-in hơn, nhiều quản trị rủi ro hơn.

Ở thị trường Việt Nam, nhiễu rất nhiều. Cổ phiếu có thể breakout trong phiên rồi cuối phiên bị bán ngược. VN30F1M có thể giật lên vài điểm để kích hoạt Long rồi quay đầu rất nhanh. Có những phiên kéo trụ làm chỉ số xanh nhưng độ rộng thị trường yếu. Có những phiên phái sinh biến động rất nhanh khiến trader vào đúng hướng nhưng sai điểm vẫn thua. Nếu chỉ giao dịch bằng cảm xúc, trader rất dễ bị cuốn vào nhịp thị trường.

Vì vậy, thay vì hỏi “hôm nay Long hay Short?”, trader nên bắt đầu bằng những câu hỏi có tính hệ thống hơn. Setup Long này xuất hiện trong bối cảnh nào? VN30 đang trend hay sideway? Breakout có thanh khoản xác nhận không? Nhóm trụ có đồng thuận không? Basis có bất thường không? Nếu sai thì dừng ở đâu? Nếu đúng thì mục tiêu có đủ hấp dẫn so với rủi ro không?

Với cổ phiếu cơ sở cũng vậy. Khi thấy một mã vượt kháng cự, câu hỏi không nên chỉ là “mua được không?”. Câu hỏi nên là: trước breakout cổ phiếu tích lũy bao lâu, thanh khoản có cạn dần không, phiên breakout có volume cao hơn trung bình không, thị trường chung có ủng hộ không, nhóm ngành có đồng pha không, và nếu giá quay lại dưới vùng breakout thì kế hoạch xử lý là gì.

Một trader cá nhân có thể bắt đầu rất đơn giản bằng nhật ký giao dịch. Không cần hệ thống quá phức tạp. Mỗi lệnh chỉ cần ghi lại: lý do vào lệnh, mô hình sử dụng, bối cảnh thị trường, điểm vào, điểm dừng lỗ, mục tiêu, kết quả, lỗi mắc phải và cảm xúc lúc ra quyết định. Sau 50–100 lệnh, trader sẽ bắt đầu nhìn thấy sự thật về chính mình: mình thua vì setup kém, vì vào lệnh quá sớm, vì không cắt lỗ, vì chốt lời non, hay vì giao dịch trong thời điểm thị trường nhiễu.

Đây là bước đầu tiên để chuyển từ trading cảm tính sang trading có hệ thống. Khi có dữ liệu, trader sẽ không còn phải tranh luận với chính mình quá nhiều. Nếu một setup liên tục lỗ trong điều kiện thị trường sideway, hãy giảm hoặc loại bỏ nó. Nếu một setup chỉ hiệu quả khi thị trường có trend rõ, hãy dùng bộ lọc xu hướng. Nếu lệnh thắng thường bị chốt quá sớm, hãy xem lại cách quản trị lợi nhuận. Nếu lệnh thua thường lớn hơn kế hoạch, vấn đề không nằm ở tín hiệu mà nằm ở kỷ luật.

Bài học lớn nhất từ Jim Simons không phải là “hãy trở thành Renaissance Technologies”. Bài học là: đừng giao dịch như thể thị trường phải chiều theo cảm xúc của mình. Thị trường không quan tâm trader tin gì. Thị trường chỉ phản ánh cung – cầu, dòng tiền, tâm lý và xác suất. Việc của trader không phải là luôn đúng, mà là xây một quy trình đủ tốt để khi đúng thì kiếm được nhiều hơn, khi sai thì mất ít hơn, và sau nhiều lần lặp lại vẫn có kỳ vọng dương.

Sau cùng, trading không phải cuộc chơi của người hô đúng một vài mã tăng mạnh. Trading là cuộc chơi của người có thể tồn tại qua nhiều điều kiện thị trường khác nhau. Có lúc thị trường trend, có lúc sideway, có lúc nhiễu, có lúc biến động mạnh. Người không có hệ thống sẽ bị kéo qua lại bởi cảm xúc. Người có hệ thống sẽ biết khi nào giao dịch, khi nào đứng ngoài, khi nào giảm quy mô, khi nào cắt lỗ và khi nào để lợi thế chạy.

Đó là tinh thần QM Capital muốn chia sẻ với các bạn qua câu chuyện của Jim Simons: muốn đi xa trong trading, đừng chỉ tìm tín hiệu. Hãy xây dựng lợi thế. Đừng chỉ nhìn từng lệnh. Hãy nhìn cả chuỗi giao dịch. Đừng chỉ tin vào cảm giác. Hãy để dữ liệu kiểm chứng điều mình tin.