Nếu bác đã từng đọc qua hàng chục chỉ báo, thử nghiệm nhiều chiến lược trend-following, breakout hay scalping nhưng vẫn thấy thiếu thứ gì đó vững vàng thì có thể bác chưa từng đi đến cùng với chiến lược pairs trading. Đây là một trong những mô hình mà tụi mình coi là “nền tảng”, không phải vì dễ, mà vì nó giúp nhìn thị trường theo một góc khác: không đoán, không kỳ vọng, không cảm xúc. Chỉ là một mối quan hệ giữa hai mã, khi lệch thì vào lệnh, khi trở lại cân bằng thì đóng vị thế.

1. Pairs Trading là gì? và vì sao nó không phụ thuộc vào thị trường chung?

Pairs trading là một chiến lược thị trường trung tính (market-neutral strategy).

Thay vì chỉ mua hoặc bán một mã đơn lẻ, bác mở đồng thời hai vị thế:

1. Mua cổ phiếu A (được cho là đang “rẻ” hơn tương quan)
2. Bán cổ phiếu B (được cho là đang “cao” hơn tương quan)

Điều quan trọng là hai cổ phiếu này phải có mối quan hệ giá ổn định theo thời gian. Tức là nếu lệch nhau, thì sẽ sớm quay lại “khoảng cách cân bằng”.

→ Và khi spread giữa A và B trở lại trung bình, bác đóng cả hai vị thế.

Lợi nhuận đến từ sự “co lại” của spread – chứ không đến từ việc cổ phiếu tăng hay giảm.

Nói cách khác:

1. Không cần biết thị trường hôm đó đỏ hay xanh.
2. Chỉ cần biết mối quan hệ giữa A và B hôm đó đang lệch bao xa khỏi trung bình

2. Tương quan không phải là tất cả – cointegration mới là điều cần kiểm định

Nhiều người bắt đầu pairs trading bằng cách chọn hai cổ phiếu cùng ngành có tương quan cao. Nhưng tương quan chỉ nói rằng chúng có xu hướng cùng chiều, không đảm bảo rằng spread giữa chúng có đặc tính quay về trung bình.

✅ Correlation chỉ phản ánh rằng hai mã có xu hướng cùng tăng/giảm

❌ Nhưng không đảm bảo rằng khoảng cách giá giữa chúng ổn định theo thời gian

QM Capital từng thấy rất nhiều cặp cổ phiếu có hệ số tương quan cao > 0.8, nhưng khi chạy mô hình lại thấy spread dãn ra mãi không co lại – tức là không hề mean-reverting.

Và nếu bạn vào lệnh theo cảm giác “giá đang lệch” mà không kiểm tra cointegration kỹ, rủi ro bị kẹp lệnh là rất lớn.

👉 Vì vậy, ADF Test (Augmented Dickey Fuller) được dùng để kiểm định spread giữa hai cổ phiếu.

Chỉ khi nào spread có tính dừng (stationary) với độ tin cậy cao (p-value < 0.05), chúng tôi mới đưa cặp đó vào chiến lược thực chiến.

3. Xây dựng spread và chuyển đổi sang z-score để xác định điểm vào

Spread được tính bằng cách lấy log giá của cổ phiếu A trừ đi hedge ratio nhân với log giá cổ phiếu B. Hedge ratio ở đây là hệ số hồi quy giữa hai chuỗi log-price.

Spread = log(A) - n * log(B)

Sau khi có spread, chúng tôi chuẩn hóa nó thành z-score để biết khi nào spread lệch khỏi trung bình một cách có ý nghĩa thống kê. Đây là cách để ra quyết định vào lệnh theo vùng.

Ví dụ:

1. Z-score > 2: Spread đang giãn mạnh, có thể vào lệnh short A, long B
2. Z-score < -2: Spread thu hẹp quá mức, có thể vào lệnh long A, short B
3. Z-score quay về 0: Spread trở lại trung bình, đóng cả hai vị thế

Khung thời gian tính rolling mean và std thường nằm trong khoảng 20 đến 60 phiên, tuỳ theo đặc điểm biến động của từng cặp cổ phiếu.

4. Vào lệnh, thoát lệnh, đặt stop

Điểm vào lệnh dựa vào ngưỡng z-score. Nhưng không dừng lại ở đó. Phần khó là xác định exit và stop đúng thời điểm.

Take profit có thể là khi z-score trở về khoảng ±0.3 hoặc bằng 0. Stoploss thì đặt ở ±3 hoặc khi spread vượt ngưỡng quá lâu mà không có dấu hiệu quay lại.

Nếu ADF test cho thấy mối quan hệ không còn ổn định, vị thế sẽ được đóng ngay lập tức. Vì lúc đó, giả định cốt lõi của chiến lược đã không còn đúng.

Quản trị rủi ro không dừng lại ở con số, mà nằm ở việc đảm bảo rằng mô hình vẫn còn hiệu lực.

5. Ưu điểm thật sự của pairs trading không phải là lợi nhuận, mà là sự ổn định

Pairs trading không giúp bác giàu nhanh, nhưng nó giúp giữ được tính kỷ luật. Không đoán xu hướng, không đua theo dòng tiền, không bị cuốn vào những phiên tăng giảm mạnh của thị trường.

Chiến lược này đặc biệt hiệu quả với những nhà đầu tư không muốn bị “chi phối bởi bảng điện”, mà muốn có một logic giao dịch rõ ràng, đều đặn, có thể kiểm chứng.

QM Capital từng backtest nhiều cặp cổ phiếu trong VN30. Một số cặp có thể tạo lợi nhuận đều đặn theo tháng mà gần như không bị phụ thuộc vào thị trường chung, miễn là mô hình vẫn giữ được cointegration và spread có xu hướng mean-reverting.

6. Triển khai thực tế bằng bot – pairs trading có thể tự động hóa

Sau khi đã xác định cặp cổ phiếu, xây dựng mô hình spread và thiết lập vùng giao dịch, việc tự động hóa chiến lược là hoàn toàn khả thi.

Ưu điểm của việc dùng bot không chỉ là tiết kiệm thời gian, mà còn nằm ở chỗ: loại bỏ hoàn toàn yếu tố cảm xúc và sai lệch do con người quyết định.

Bot giúp đảm bảo rằng nếu hôm nay thị trường không có cơ hội, thì sẽ không có lệnh. Còn nếu cơ hội xuất hiện, bot sẽ phản ứng đúng – đều – đủ – không chậm một nhịp.

Kết luận

Pairs trading là chiến lược cốt lõi của đầu tư định lượng. Nó không hào nhoáng, không cho lợi nhuận đột biến trong một đêm, nhưng nó có thể vận hành ổn định trong nhiều năm nếu bác xây dựng đúng – và hiểu rõ cách nó hoạt động.

Nếu bác đã từng cảm thấy bối rối trước hàng loạt tín hiệu nhiễu của thị trường, từng muốn có một chiến lược đo được – test được – hiểu được, thì pairs trading là nơi rất đáng để bắt đầu.

Hãy xây dựng và kiểm thử chiến lược giao dịch phái sinh của bạn trên nền tảng QMTRADE trước khi sử dụng tiền thật để tránh những rủi ro không đáng có.