Giao dịch trong ngày thị trường hỗn loạn: khác biệt nằm ở việc chuẩn bị, không phải dự đoán

Trên thị trường, không phải phiên nào cũng có cấu trúc giống nhau. Nếu nhìn lại một năm giao dịch của VNIndex hoặc phái sinh VN30, bạn sẽ thấy khá rõ: chỉ khoảng 60–65% số phiên là dao động trong biên độ “bình thường” (ví dụ ±0,7% so với tham chiếu). Khoảng 20% số phiên còn lại dao động rộng hơn hẳn (1–1,5%), và có một nhóm nhỏ, thường chỉ 5–8% số phiên, biến động rất khó chịu: mở cửa một kiểu, giữa phiên đảo chiều, cuối phiên bị kéo mạnh do tin tức hoặc do khối ngoại. Điều đáng nói là phần lớn những phiên “khó chịu” này không xuất hiện ngẫu nhiên, mà rơi đúng vào những ngày có thông tin: họp Fed rạng sáng hôm trước, Ngân hàng Nhà nước điều chỉnh tỷ giá, công bố CPI của Mỹ hoặc châu Âu, hoặc trong nước có tin liên quan đến nhóm ngành ngân hàng – bất động sản. Nói cách khác: lịch biến động là thứ có thể đoán trước, chỉ có hướng biến động là không.

Trong những ngày như vậy, biên độ trong phiên thường mở rộng lên khoảng 1,2–1,8%, tức gấp khoảng 1,5–2 lần phiên bình thường. Spread của các mã thanh khoản vừa cũng có xu hướng nới thêm 1–2 bước giá so với ngày thường. Với người giao dịch theo cảm xúc, những thay đổi nhỏ này đã đủ để làm hỏng điểm vào lệnh và khiến lệnh bị khớp ở giá xấu. Nhưng với người giao dịch theo hệ thống, những thay đổi đó đã được đưa vào bộ quy tắc từ trước: “phiên biến động cao thì khối lượng tối đa giảm xuống 30–50%”, “không mở vị thế mới trong 15–30 phút quanh giờ tin”, “nếu ATR trong phiên vượt ngưỡng trung bình 20 phiên thì chuyển sang cơ chế chốt nhanh”. Chính những quy tắc có số như vậy giúp họ vẫn giao dịch được mà không bị lôi cuốn theo biến động.

Một điểm dễ thấy ở thị trường Việt Nam là các phiên gắn với thông tin vĩ mô quốc tế (đặc biệt là Fed) thường gây phản ứng chậm, tức là phiên sáng giao dịch thăm dò, đến phiên chiều hoặc phiên kế tiếp mới bộc lộ hết biên độ. Nếu thống kê đơn giản trong 1–2 năm gần đây, bạn sẽ thấy những phiên sau tin Fed có xác suất dao động >1% cao hơn hẳn những phiên không có tin. Điều này đủ để một hệ thống nghiêm túc đánh dấu các phiên “H+1 sau sự kiện” là phiên rủi ro, và tự động hạ mục tiêu lợi nhuận trong ngày từ, ví dụ, 0,5% xuống 0,2–0,3%, đồng thời nâng mức dừng lỗ tuyệt đối trong ngày lên để tránh bị quét bởi nhiễu. Nhìn bề ngoài, đó chỉ là vài con số nhỏ, nhưng về bản chất, đó là biến việc “cần thận trọng” thành việc “đã thận trọng”.

Một câu hỏi hay được đặt ra là: “Nếu đã biết ngày đó biến động cao thì tốt nhất đứng ngoài, sao còn giao dịch?”. Câu trả lời nằm ở chỗ không phải nhà giao dịch nào cũng có quyền đứng ngoài. Bộ phận tạo lập, phòng nguồn vốn, người quản lý vị thế phòng hộ, hoặc những người phải xoay vòng vốn theo ngày vẫn cần tham gia thị trường trong mọi điều kiện. Với họ, vấn đề không phải là có giao dịch hay không, mà là giao dịch trong trạng thái thị trường thay đổi thế nào. Trong thực tế, chỉ cần giảm khối lượng xuống một nửa vào những ngày biến động cao, mức lỗ tối đa trong ngày đã giảm đáng kể. Nếu một ngày “bình thường” họ chấp nhận biên độ lỗ tối đa 1 đơn vị rủi ro, thì trong các phiên đã đánh dấu, họ chỉ sử dụng 0,5 đơn vị. Với tỷ lệ phiên biến động cao chỉ khoảng 1/4 đến 1/3 tổng số phiên trong tháng, việc giảm quy mô ở những phiên này giúp đường vốn ổn định hơn mà không làm giảm đáng kể tổng lợi nhuận kỳ vọng.

Một khác biệt nữa giữa hai nhóm người nằm ở kỳ vọng. Người giao dịch cảm tính thường giữ nguyên kỳ vọng lợi nhuận trong ngày, bất kể thị trường thuận hay không. Người giao dịch theo hệ thống thì không. Họ gắn kỳ vọng lợi nhuận theo điều kiện thị trường. Ngày biên độ thấp, mức lời mục tiêu cũng thấp. Ngày biên độ cao, mức lời không nhất thiết cao hơn, nhưng mức phòng thủ sẽ rõ ràng hơn. Đó là lý do vì sao trong những ngày VNIndex giảm mạnh 1–1,5% hoặc phái sinh bị kéo mạnh cuối phiên, bạn vẫn thấy một số tổ chức hoặc tài khoản giao dịch chuyên nghiệp đóng vị thế gọn gàng, thay vì để lệnh bị trôi đến cuối ngày.

Tất cả những điều này dẫn tới một kết luận quan trọng: người giao dịch được trong ngày thị trường không ổn định không phải vì họ có thông tin tốt hơn hay công cụ dự báo tốt hơn, mà vì họ chuyển rủi ro thành biến số có thể quản lý. Họ không nói “hôm nay chắc sẽ biến động”, họ nói “hôm nay thuộc nhóm phiên mà trong quá khứ từng biến động nhiều hơn, vì vậy các tham số giao dịch sẽ là A, B, C”. Việc diễn đạt bằng con số khiến hành vi bớt cảm tính. Việc gắn phiên giao dịch với lịch sự kiện khiến quyết định bớt bị động. Và việc chấp nhận trước rằng có những ngày chỉ nên kiếm ít hoặc không kiếm giúp họ tránh được những khoản lỗ lớn không cần thiết.

Nói cách khác, ổn định trong giao dịch không đến từ việc thị trường yên ả, mà đến từ việc người giao dịch biết chính xác mình sẽ làm gì khi thị trường không yên ả. Và điều đó chỉ có được khi kịch bản đã được viết ra từ trước, bằng những con số đủ rõ để lúc thị trường rung lắc, bạn không phải nghĩ lại.